Czym jest tętniak wewnątrzczaszkowy?
Tętniak wewnątrzczaszkowy (często nazywany także tętniakiem workowatym) to uwypuklenie ściany tętnicy znajdującej się wewnątrz czaszki. Tętnice te transportują krew pod wysokim ciśnieniem do mózgu. Są one umiejscowione w przestrzeni podpajęczynówkowej: obszarze wokół mózgu i rdzenia kręgowego, wypełnionym płynem mózgowo-rdzeniowym (PMR).
Tętniaki powstają w miejscach osłabienia ściany naczynia, najczęściej w punktach rozgałęzienia tętnic, u podstawy mózgu, gdzie cztery główne naczynia doprowadzające krew do mózgu łączą się, tworząc tzw. koło Willisa.

Choć każdy człowiek może mieć potencjalnie słabsze fragmenty ścian tętnic, tętniaki rozwijają się tylko u niewielkiej części osób. U dzieci tętniaki występują niezwykle rzadko; pojawiają się głównie u dorosłych, a ich częstość rośnie wraz z wiekiem. Nieco częściej spotyka się je u kobiet niż u mężczyzn. Szacuje się, że u około 2% populacji w ciągu życia powstanie tętniak, jednak wiele z nich nigdy nie pęka i pozostaje niewykrytych. Około 15% pacjentów z rozpoznanym tętniakiem ma więcej niż jeden tętniak wewnątrzczaszkowy.
Tętniaki, które nie pękły, zazwyczaj nie powodują żadnych dolegliwości. Najczęściej ujawniają się dopiero po pęknięciu, co prowadzi do wylania się krwi do przestrzeni podpajęczynówkowej: tzw. krwotoku podpajęczynówkowego (Subarachnoid Hemorrhage - SAH).
Czasami kopuła tętniaka wrasta w sąsiednią tkankę mózgową i po pęknięciu powoduje krwotok śródmózgowy zamiast częstszego SAH. W takim przypadku często konieczna jest pilna operacja usunięcia skrzepu oraz jednoczesnego zabezpieczenia tętniaka (np. poprzez zaklipsowanie).
Objawy tętniaka
Powiększający się, niepęknięty tętniak może uciskać pobliskie nerwy, wywołując objawy takie jak podwójne widzenie czy nawet utrata wzroku w jednym oku. Rzadko zdarza się, że olbrzymie tętniaki (o średnicy powyżej 25 mm) uciskają struktury mózgu, powodując objawy neurologiczne, np. osłabienie kończyn, zaburzenia mowy czy napady padaczkowe.
Krwotok podpajęczynówkowy (SAH)
Gdy tętniak pęka, krew tętnicza pod wysokim ciśnieniem przedostaje się do płynu mózgowo-rdzeniowego otaczającego mózg. Zjawisko to nazywa się krwotokiem podpajęczynówkowym. Nagły wzrost ciśnienia wewnątrz czaszki powoduje zatrzymanie krwawienia, a otwór w tętniaku zostaje tymczasowo zamknięty delikatnym skrzepem. W tym stanie tętniak jest jednak bardzo delikatny/kruchy: około 12% pacjentów, którzy przeżyją pierwszy krwotok, doświadcza ponownego krwawienia w ciągu pierwszych 24 godzin, a takie nawroty często kończą się śmiercią.
Z tego powodu (w przeciwieństwie do przypadków niepękniętych tętniaków) pacjent z SAH wymaga natychmiastowej interwencji neurochirurgicznej. Tętniak zamyka się wówczas przy użyciu mikroskopowej techniki zaklipsowania lub wewnątrznaczyniowo wykonując jego embolizację (coiling).
Objawem SAH jest zazwyczaj nagły, bardzo silny ból głowy, opisywany przez pacjentów jako „najsilniejszy ból głowy jakiego doświadczyli w ciągu życia”. Często towarzyszy mu utrata przytomności, a część chorych umiera jeszcze przed dotarciem do szpitala.
Ocena stanu pacjenta i leczenie
Neurochirurdzy zwykle oceniają krwotok podpajęczynówkowy (SAH) na podstawie stanu świadomości pacjenta w chwili przyjęcia do szpitala. Najczęściej stosuje się skalę Hunta-Hessa (H/H) lub skalę WFNS (World Federation of Neurosurgical Societies). Obie skale określają stopień ciężkości choroby (od pacjentów bez objawów neurologicznych aż po głęboką śpiączkę) co pomaga w prognozowaniu i planowaniu leczenia.
- Dobra grupa: pacjent jest przytomny i potrafi mówić (choć może być zdezorientowany).
- Zła grupa: pacjent znajduje się w śpiączce.
Rokowania w złej grupie są znacznie gorsze, jednak nawet w takich przypadkach (także u osób starszych) możliwe jest odzyskanie sprawności, jeśli leczenie zostanie wdrożone szybko, intensywnie i przez doświadczony zespół.
Po zabezpieczeniu tętniaka pacjent z SAH nadal wymaga specjalistycznej opieki neurochirurgicznej, ponieważ mogą wystąpić późne powikłania, takie jak:
- wodogłowie: zablokowanie przepływu płynu mózgowo-rdzeniowego, często wymagające założenia zastawki,
- opóźnione niedokrwienie mózgu (Delayed Cerebral Ischemia - DCI) najczęściej w przebiegu skurczu naczyń krwionośnych (wazospazm), który może prowadzić do niedokrwienia mózgu: jednej z głównych przyczyn trwałych ubytków neurologicznych po SAH,
- napady padaczkowe,
- inne typowe powikłania ciężkich chorób i zabiegów, m.in. zapalenie płuc czy zakrzepy krwi.
Czy tętniak powinien być leczony?
Każdy pęknięty tętniak wymaga pilnego leczenia, aby zapobiec ponownemu krwawieniu. Podobnie należy postąpić w przypadku tętniaka, który powiększa się i powoduje objawy neurologiczne.
U osoby, u której wykryto niepęknięty tętniak, ryzyko krwawienia jest znacznie niższe. Dokładny jego stopień nie jest jednoznacznie ustalony, ponieważ badania naukowe dostarczają sprzecznych wyników. Ogólnie neurochirurdzy naczyniowi szacują, że ryzyko pęknięcia bardzo małego tętniaka (<3 mm) jest minimalne. Jednak wraz ze wzrostem jego średnicy rośnie także prawdopodobieństwo krwawienia. Orientacyjnie:
- 7–12 mm: ok. 1% ryzyka pęknięcia rocznie,
- 12–24 mm: ok. 3% rocznie,
- >24 mm: prawdopodobnie ponad 10% rocznie.
Na ryzyko wpływają również inne czynniki, m.in.:
- palenie tytoniu,
- lokalizacja tętniaka,
- przebyty wcześniej krwotok podpajęczynówkowy (SAH).
Dlatego osoby z niepękniętym tętniakiem powinny dokładnie przeanalizować:
- swój wiek,
- ogólny stan zdrowia,
- ryzyko związane z leczeniem,
- ryzyko pęknięcia.
Ostateczną decyzję należy podejmować po konsultacji z doświadczonym neurochirurgiem naczyniowym, który pomoże dobrać najlepszą strategię postępowania.
Angiografia mózgowa
Krew pochodząca z krwotoku podpajęczynówkowego (SAH) jest zwykle dobrze widoczna w rutynowym badaniu tomografii komputerowej (CT), jednak sam tętniak rzadko można w ten sposób zidentyfikować.
Nowoczesne techniki obrazowania, takie jak angio-TK (CTA) czy angio-MR (MRA), często umożliwiają wykrycie tętniaka. Aby jednak dokładnie ocenić jego budowę i szczegóły anatomiczne, najczęściej wykonuje się angiografię mózgową: tzw. cyfrową angiografię subtrakcyjną (DSA).
Nie udało się odtworzyć nagrania. Otwórz film
Nie udało się odtworzyć nagrania. Otwórz film
Przebieg badania:
- Cienki cewnik wprowadza się do tętnicy w pachwinie (tętnica udowa).
- Przesuwa się go przez naczynia krwionośne aż do tętnic zaopatrujących mózg.
- Przez cewnik podaje się kontrast (środek cieniujący).
- Wykonywana jest seria szybkich zdjęć rentgenowskich, które pokazują układ tętnic i żył oraz przepływ krwi.
Ryzyko badania. Jeżeli procedura jest wykonywana przez doświadczonego neuroradiologa, ryzyko powikłań jest niewielkie (zwykle <1%), ale może obejmować:
- udar,
- reakcję alergiczną na kontrast,
- uszkodzenie naczyń krwionośnych.
Nie udało się odtworzyć nagrania. Otwórz film
Chirurgiczne leczenie tętniaka (klipsowanie)
Mikrochirurgiczne zaklipsowanie tętniaka polega na wykonaniu kraniotomii, czyli otwarciu czaszki poprzez usunięcie niewielkiego fragmentu kości. Po zakończeniu zabiegu kość zostaje ponownie umieszczona na swoim miejscu.
Pod kontrolą mikroskopu chirurgicznego odsłania się tętnice umiejscowione pod mózgiem. Po uwidocznieniu tętniaka umieszcza się na nim jeden lub kilka klipsów chirurgicznych, co powoduje zamknięcie tętniaka i odcięcie dopływu krwi, przy jednoczesnym zachowaniu drożności sąsiednich naczyń.
Zabieg ten jest technicznie bardzo wymagający i zazwyczaj wykonywany jedynie przez wyspecjalizowanych neurochirurgów naczyniowych z dużym doświadczeniem w operacjach tętniaków.
Ryzyko zabiegu
Ryzyko związane z operacją zależy przede wszystkim od:
- wielkości i lokalizacji tętniaka,
- stopnia zaawansowania miażdżycy (złogów) w tętnicach pacjenta,
- ogólnego stanu zdrowia chorego.
Doświadczony neurochirurg naczyniowy może zazwyczaj oczekiwać, że ryzyko poważnych powikłań (takich jak śmierć, udar czy trwałe deficyty neurologiczne) wynosi poniżej 2% w przypadku planowego zaklipsowania niepękniętego tętniaka. W przypadku tętniaka, który już pękł, ryzyko to jest wyższe.
Inne możliwe powikłania obejmują:
- problemy z sercem lub płucami,
- zakrzepy,
- napady padaczkowe,
- zakażenia.
W sytuacji planowej operacji powikłania te występują jednak stosunkowo rzadko.
Leczenie tętniaka metodą wewnątrznaczyniową (embolizacja: „coiling”)
Leczenie wewnątrznaczyniowe tętniaka przeprowadza zazwyczaj interwencyjny neuroradiolog (INR): specjalista z dużym doświadczeniem, wykonujący wiele takich procedur rocznie. Zabieg ten często nazywany jest coilingiem, ponieważ w większości przypadków polega na wypełnieniu wnętrza tętniaka spiralami wykonanymi z platyny. W niektórych sytuacjach stosuje się również stenty naczyniowe (cienkie rurki umieszczane wewnątrz tętnicy) lub inne techniki wewnątrznaczyniowe.
Przebieg procedury (coiling):
- Zabieg wymaga wcześniejszego wykonania angiografii mózgowej, zwykle w znieczuleniu ogólnym.
- Cewnik wprowadza się przez tętnicę (najczęściej udową) i prowadzi przez układ naczyniowy aż do tętniaka w mózgu.
- Przez cewnik do wnętrza tętniaka wprowadza się spiralę platynową.
- Dodaje się kolejne spirale, aż tętniak zostanie całkowicie wypełniony.
Jeśli uda się całkowicie wypełnić tętniak spiralami, zabieg ten jest bardzo skuteczny w zapobieganiu przyszłym krwotokom.
Ryzyko
Do możliwych powikłań leczenia wewnątrznaczyniowego należą:
- udar,
- pęknięcie tętniaka podczas zabiegu,
- powikłania związane z samą angiografią,
- ryzyko wynikające ze znieczulenia ogólnego.
Mimo że coiling nie wymaga otwierania czaszki (kraniotomii), jest to wciąż poważna procedura medyczna. Ryzyko zabiegu zależy głównie od:
- wielkości i kształtu tętniaka,
- stopnia choroby naczyń krwionośnych,
- doświadczenia neuroradiologa interwencyjnego.
Klipsowanie czy embolizacja (coiling)?
Wybór metody leczenia tętniaka (klipsowania czy embolizacji) powinien być podejmowany indywidualnie dla każdego pacjenta. Decyzję najlepiej podejmują wspólnie doświadczony neurochirurg naczyniowy oraz doświadczony neuroradiolog interwencyjny (INR), po dokładnej analizie przypadku i wyników badań angiograficznych.
Celem tej współpracy jest wybranie metody, która będzie najskuteczniejsza i jednocześnie najmniej ryzykowna dla danego chorego. Choć w większości przypadków specjaliści są zgodni co do optymalnego postępowania, nawet w sytuacjach nagłych warto, jeśli to możliwe, zasięgnąć opinii więcej niż jednego eksperta.
Rola pacjenta w decyzji
Bardzo istotne jest, aby pacjent w pełni rozumiał:
- dlaczego dana metoda leczenia jest zalecana w jego przypadku,
- jakie są potencjalne korzyści i ryzyka każdej z możliwych metod,
- oraz jak proponowane postępowanie odnosi się do specyfiki jego tętniaka (m.in. jego wielkości, lokalizacji i stanu ogólnego pacjenta).
Świadome uczestnictwo pacjenta w procesie podejmowania decyzji pozwala lepiej dopasować leczenie do jego potrzeb i oczekiwań oraz zwiększa bezpieczeństwo terapii.
Kiedy klipsowanie jest preferowane
Jeżeli pacjent z krwotokiem podpajęczynówkowym (SAH) ma duży skrzep w mózgu powstały w wyniku pęknięcia tętniaka, skrzeplina powinna zostać chirurgicznie usunięta, a tętniak zaklipsowany w trakcie tego samego zabiegu. W takiej sytuacji embolizacja (coiling) nie jest zalecana.
Analiza numeryczna przepływu płynów
Coraz częściej w planowaniu neurochirurgicznego leczenia tętniaków mózgu wykorzystuje się analizę numeryczną przepływu płynów (Computational Fluid Dynamics: CFD). Umożliwia ona symulację warunków hemodynamicznych w obrębie tętniaka i sąsiadujących naczyń, ocenę rozkładu prędkości przepływu krwi oraz wskazanie obszarów o podwyższonym naprężeniu ścinającym ściany naczynia.
Takie dane pomagają przewidzieć ryzyko pęknięcia tętniaka i dobrać optymalną strategię leczenia: na przykład zdecydować o wyborze klipsowania lub embolizacji. Dodatkowo analiza numeryczna pozwala wirtualnie przetestować różne warianty zabiegu i ocenić ich wpływ na przepływ krwi jeszcze przed faktyczną operacją.
Dzięki temu zwiększa się bezpieczeństwo procedury, minimalizuje ryzyko powikłań oraz umożliwia personalizację leczenia dla konkretnego pacjenta.
Co przygotować na wizytę?
Przygotuj opisy i pełne obrazy badań naczyń, także wcześniejszych, jeśli były wykonywane. Dołącz wypisy ze szpitala i dokumentację wcześniejszego leczenia tętniaka.
Zapisz przyjmowane leki oraz pytania dotyczące obserwacji, proponowanego leczenia i dalszych kontroli.
Umów wizytęNajczęstsze pytania
Czy każdy tętniak wymaga operacji?
Nie. Część niepękniętych tętniaków można obserwować. Decyzja zależy od obrazu zmiany i sytuacji klinicznej pacjenta.
Czy do konsultacji wystarczy opis badania?
Najlepiej przygotować zarówno opis, jak i pełne obrazy badania. Sam opis może nie wystarczyć do oceny anatomii i zaplanowania leczenia.
Czym różni się klipsowanie od embolizacji?
Klipsowanie polega na chirurgicznym zamknięciu szyi tętniaka. Embolizacja jest zabiegiem wewnątrznaczyniowym. Wybór metody zależy od anatomii tętniaka i sytuacji pacjenta.
Jakie badania pomagają ocenić tętniaka?
Angio-TK i angio-MR mogą pokazać tętniaka. W wybranych sytuacjach potrzebna jest angiografia mózgowa, która dokładniej przedstawia naczynia.
Od czego zależy decyzja o leczeniu niepękniętego tętniaka?
Od cech tętniaka, wyników badań obrazowych i indywidualnej sytuacji klinicznej. Część niepękniętych tętniaków można obserwować.











