Naczyniak jamisty (cavernoma - CVM)
Naczyniak jamisty, zwany także cavernoma, to skupisko nieprawidłowych, cienkościennych naczyń krwionośnych w mózgu.
Tworzy masę, której rozmiar może wynosić od 1 mm do kilku centymetrów.
Naczynia te są poszerzone i wypełnione wolno płynącą krwią, co na obrazach diagnostycznych często nadaje im wygląd przypominający jeżynę, owoc morwy lub popcorn.

Charakterystyczne cechy:
- Brak zdrowego mózgu pomiędzy naczyniami zmiany.
- Otaczający mózg często nosi ślady dawnych, niewielkich krwawień:
- barwienie hemosyderyną: brązowe złogi powstałe po starych krwawieniach,
- glioza: bliznowacenie mózgu.
CVM najlepiej widoczny w badaniu rezonansem magnetycznym (MRI). Tomografia komputerowa (CT) może jedynie zasugerować obecność zmiany, ale MRI pokazuje ją wyraźnie, często z charakterystycznym pierścieniem hemosyderyny.
CVM zwykle nie jest zasilany przez tętnice wysokociśnieniowe: krew dopływa z małych, rozszerzonych naczyń włosowatych lub innych drobnych naczyń.
Z powodu powolnego przepływu krwi angiografia (RTG naczyń) najczęściej nie wykrywa naczyniaka jamistego.
Zmiana towarzysząca
Często w pobliżu naczyniaka jamistego występuje naczyniak żylny (Developmental Venous Malformation - DVM): powiększona żyła odprowadzająca krew z mózgu.
Choć jest większa niż typowe żyły, pełni prawidłową funkcję drenażu krwi.
Zwykle nie stanowi zagrożenia i nie wymaga leczenia.
Czy naczyniaki jamiste są dziedziczne?
Naczyniaki jamiste mogą być wrodzone (obecne od urodzenia), ale zdarzają się także przypadki, w których pojawiają się dopiero w późniejszym okresie życia lub stopniowo powiększają. Występują z podobną częstością u kobiet i mężczyzn.
Wyróżnia się dwie główne postacie CVM:
- Sporadyczne: występują bez historii rodzinnej; stanowią około połowy przypadków. U większości pacjentów (85–90%) występuje wówczas tylko jedna zmiana.
- Rodzinne: dziedziczone w sposób autosomalny dominujący, co oznacza, że każde dziecko chorego rodzica ma około 50% ryzyka odziedziczenia choroby. W tej postaci bardzo często (nawet do 90%) występuje wiele naczyniaków jamistych w mózgu jednej osoby. Najczęściej są one związane z mutacjami w genach CCM1 (KRIT1), CCM2 (MGC4607) lub CCM3 (PDCD10), umiejscowionych na chromosomie 7 i 3. Częściej obserwuje się je u osób pochodzenia latynoskiego.
Krewnym pacjentów z mnogimi naczyniakami jamistymi często zaleca się wykonanie badania rezonansu magnetycznego (MRI), najlepiej po wcześniejszej konsultacji z doświadczonym neurochirurgiem naczyniowym.
Objawy naczyniaka jamistego
Cavernomy mogą zostać wykryte przypadkowo, na przykład podczas badania obrazowego wykonywanego po urazie głowy. Najczęściej jednak ujawniają się dopiero wtedy, gdy powodują objawy, takie jak:
- ból głowy,
- napady padaczkowe,
- ubytki neurologiczne (np. osłabienie siły mięśniowej kończyn, zaburzenia mowy, drętwienie, zaburzenia widzenia itp.).
Ból głowy i objawy neurologiczne mogą wynikać z krwawienia z CVM w obrębie mózgu (krwotok śródmózgowy). Choć ciężkie krwotoki zdarzają się rzadko, większość naczyniaków jamistych powoli przesącza niewielkie ilości krwi, co prowadzi do odkładania hemosyderyny i bliznowacenia otaczającego mózgu.
Co istotne, ryzyko krwawienia i deficytów neurologicznych jest podobne w przypadku małych i dużych zmian. Na szczęście, ze względu na niskie ciśnienie krwi w CVM, większość krwotoków jest niewielka i zwykle nie prowadzi do zgonu. Szacuje się, że ryzyko poważnego krwawienia wynosi poniżej 1% rocznie, jednak w przypadku CVM, które już krwawiły, oraz zmian umiejscowionych w pniu mózgu, ryzyko to jest wyższe (według niektórych źródeł: nawet powyżej 10% rocznie).
Niektóre badania wskazują również, że cavernomy rodzinne mogą mieć nieco większe ryzyko krwawienia (ok. 1% rocznie) niż przypadki sporadyczne.
Jakie badania są potrzebne?
U większości pacjentów CVM rozpoznaje się na podstawie badania rezonansem magnetycznym (MRI). Podczas badania pacjent leży na ruchomym stole, który wsuwany jest do tunelu aparatu MRI. Często do żyły w dłoni podaje się niewielką ilość kontrastu (środka cieniującego), aby lepiej uwidocznić zmiany.
W przeciwieństwie do tomografii komputerowej (CT), MRI nie wykorzystuje promieniowania rentgenowskiego, lecz silne pole magnetyczne i fale radiowe. Obrazowanie jest bezbolesne, choć dość głośne: praca cewek generuje rytmiczne, dudniące odgłosy.
Przed badaniem MRI należy poinformować personel o rozruszniku serca, klipsach i innych implantach. Możliwość badania zależy od typu urządzenia i warunków jego zgodności z MRI.
Czasami wykonuje się również badanie naczyń krwionośnych (angiografię), aby wykluczyć inne zmiany, takie jak malformacja tętniczo-żylna (Arteriovenous Malformation - AVM) o szybkim przepływie krwi. Angiografia polega na podaniu kontrastu do tętnicy w pachwinie i wprowadzeniu cienkiego cewnika do tętnic szyjnych. Jest to procedura inwazyjna, obarczona niewielkim ryzykiem powikłań, takich jak udar mózgu, uszkodzenie tętnicy czy reakcja alergiczna na kontrast.
Warto zaznaczyć, że sam naczyniak jamisty nie jest widoczny w angiografii.
Czy naczyniaka jamistego należy leczyć?
Decyzja o leczeniu cavernomy jest złożona i wymaga uwzględnienia wielu czynników, takich jak:
- wiek oraz ogólny stan zdrowia pacjenta,
- umiejscowienie zmiany,
- wystąpienie wcześniejszych krwawień,
- obecność ciężkich napadów padaczkowych związanych z CVM.
W przypadku zmian powodujących jedynie łagodne objawy lub umiejscowionych w głębokich, trudno dostępnych rejonach mózgu (gdzie operacja wiązałaby się z wysokim ryzykiem), najczęściej stosuje się strategię obserwacji i regularnych kontroli.
Natomiast cavernomy objawowe (szczególnie te, które krwawiły w przeszłości lub wywołują napady padaczkowe) często są kwalifikowane do chirurgicznego usunięcia.
Operacja naczyniaka jamistego
Mikrochirurgiczne usunięcie naczyniaka jamistego to zabieg neurochirurgiczny wykonywany zazwyczaj w znieczuleniu ogólnym. Do precyzyjnego zlokalizowania zmiany w mózgu wykorzystuje się skomputeryzowany system nawigacji (tzw. bezramową stereotaksję). W zależności od położenia naczyniaka jamistego wykonuje się niewielkie otwarcie kości czaszki (kraniotomię), a następnie odsłania odpowiedni obszar mózgu.
Pod mikroskopem operacyjnym neurochirurg wykonuje małe nacięcie w mózgu nad naczyniakiem jamistym i ostrożnie usuwa zmianę, koagulując drobne naczynia krwionośne, aby zapobiec krwawieniu. Po usunięciu naczyniaka jamistego kość czaszki zostaje umieszczona na swoim miejscu, a rana starannie zamknięta.
Zabieg ten wymaga dużej precyzji i powinien być wykonywany wyłącznie przez doświadczonego neurochirurga naczyniowego. Ryzyko operacji zależy przede wszystkim od umiejscowienia zmiany i obejmuje m.in. udar mózgu, napady padaczkowe, inne ubytki neurologiczne, infekcje oraz powikłania związane ze znieczuleniem.
Nie udało się odtworzyć nagrania. Otwórz film
Szczegóły dotyczące indywidualnego ryzyka należy omówić z neurochirurgiem przed planowanym zabiegiem.
Po operacji u części pacjentów kontynuuje się leczenie przeciwpadaczkowe. Możliwość prowadzenia pojazdów zależy od stanu neurologicznego, napadów padaczkowych i obowiązujących przepisów. Przy deficytach neurologicznych lub innych powikłaniach może być potrzebna rehabilitacja.
Mimo potencjalnych zagrożeń, doświadczenie kliniczne pokazuje, że większość naczyniaków jamistych (nawet tych umiejscowionych w elokwentnych strukturach mózgu, w tym w pniu mózgu) można usunąć z dobrymi efektami. U wielu pacjentów po niepowikłanym zabiegu możliwe jest wstanie z łóżka jeszcze tego samego dnia wieczorem, a wypis do domu następuje zwykle po 3–4 dniach.
Co, jeśli zdecyduję się na brak leczenia?
Kluczowe jest, aby odbyć szczerą i szczegółową rozmowę z doświadczonym neurochirurgiem naczyniowym na temat swojego naczyniaka jamistego. Powinieneś/powinnaś dokładnie wiedzieć, w której części mózgu znajduje się zmiana oraz jakie funkcje odpowiadają za ten obszar (np. kontrola mowy, ruchu kończyn itp.).
Dopiero po poznaniu tych informacji i omówieniu ze specjalistą możliwych powikłań operacyjnego usunięcia naczyniaka jamistego możesz świadomie podjąć decyzję, czy poddać się zabiegowi, czy pozostać przy obserwacji.
Trzeba pamiętać, że ryzyko krwawienia w krótkim okresie jest zazwyczaj niewielkie, dlatego warto zebrać pełen zestaw informacji i nie podejmować decyzji w pośpiechu.
Pacjenci z napadami padaczkowymi spowodowanymi naczyniakiem jamistym zwykle wymagają leczenia farmakologicznego lekami przeciwpadaczkowymi oraz przestrzegania zaleceń dotyczących bezpieczeństwa w padaczce. U niektórych osób z deficytami neurologicznymi może występować ograniczenie w możliwości prowadzenia pojazdów.
Osobom w dobrym stanie ogólnym, u których naczyniak jamisty nie powoduje znaczących dolegliwości, zazwyczaj zaleca się prowadzenie normalnego trybu życia, bez szczególnych ograniczeń aktywności.
W przypadku nieleczonego naczyniaka jamistego zwykle rekomenduje się regularne kontrole kliniczne oraz badanie MRI raz w roku. Jeśli jednak pojawią się bóle głowy, nowe objawy neurologiczne lub napady padaczkowe, należy natychmiast skontaktować się z lekarzem.
Inne metody leczenia naczyniaka jamistego
Obecnie jedyną potwierdzoną i skuteczną metodą leczenia naczyniaka jamistego jest jego chirurgiczne usunięcie.
Niektóre ośrodki stosują radiochirurgię, polegającą na podaniu dużej dawki precyzyjnie skupionego promieniowania. Jednak doniesienia dotyczące skuteczności tej metody w leczeniu naczyniaków jamistych są niejednoznaczne.
Chociaż radiochirurgia nie wymaga przeprowadzania operacji otwartej, niesie ryzyko uszkodzenia mózgu wskutek promieniowania. Dodatkowo trudne jest jednoznaczne potwierdzenie skuteczności zabiegu oraz ustalenie, czy faktycznie zmniejsza on ryzyko krwawienia.
Radiochirurgia nie jest rutynowym rozwiązaniem dla każdego naczyniaka jamistego. W wybranych przypadkach, na przykład przy zmianach położonych w trudno dostępnych obszarach, jej rolę może ocenić zespół specjalistyczny. Podstawowe możliwości postępowania pozostają oparte na obserwacji lub mikrochirurgii.
WAŻNE INFORMACJE
- Naczyniak jamisty to skupisko cienkościennych naczyń krwionośnych wypełnionych krwią o niskim ciśnieniu.
- Postać rodzinna cavernomy jest dziedziczna i często wiąże się z występowaniem wielu zmian w mózgu.
- Naczyniak jamisty zazwyczaj powoli przesącza krew do otaczającego mózgu, powodując drobne uszkodzenia, ale poważne krwotoki zdarzają się rzadko.
Co przygotować na wizytę?
Przygotuj pełne obrazy i opisy rezonansu, również z wcześniejszych kontroli, oraz wypisy dotyczące krwawienia lub operacji, jeśli takie leczenie miało miejsce.
Zapisz przebieg objawów, napadów padaczkowych i przyjmowane leki. Powiedz lekarzowi, jeśli podobną chorobę rozpoznano u kogoś w rodzinie.
Umów wizytęNajczęstsze pytania
Dlaczego naczyniaka może nie być widać w angiografii?
Ze względu na wolny przepływ krwi naczyniaki jamiste mogą być niewidoczne w klasycznej angiografii. Najważniejszą rolę w ich ocenie odgrywa rezonans magnetyczny.
Czy naczyniaki jamiste są dziedziczne?
Istnieją postacie sporadyczne i rodzinne. Liczne zmiany lub podobne rozpoznania u krewnych są informacją, którą warto omówić podczas konsultacji.
Jakie badanie najlepiej pokazuje naczyniaka jamistego?
Najważniejszym badaniem jest rezonans magnetyczny (MRI). Naczyniak jamisty może być słabo widoczny w angiografii.
Czy naczyniak jamisty może zostać wykryty przypadkowo?
Tak. Zmiana bywa rozpoznana podczas badania obrazowego wykonywanego z innego powodu.
Co wpływa na decyzję o leczeniu CVM?
Znaczenie mają między innymi położenie zmiany, wcześniejsze krwawienia, związane z nią napady padaczkowe oraz wiek i stan zdrowia pacjenta.







