Choroba Moyamoya

Moyamoya

Choroba Moyamoya: co to jest?

Choroba Moyamoya to rzadkie, postępujące schorzenie naczyń mózgowych, w którym dochodzi do stopniowego zwężania lub zamknięcia tętnic u podstawy mózgu: przede wszystkim tętnicy szyjnej wewnętrznej oraz jej głównych odgałęzień: tętnicy środkowej mózgu i tętnicy przedniej mózgu.

W odpowiedzi na utrudniony przepływ krwi organizm wytwarza sieć drobnych naczyń obocznych, które próbują utrzymać prawidłowe ukrwienie mózgu. Na angiogramie te nowe naczynia wyglądają jak unoszący się dym: stąd nazwa choroby, pochodząca z języka japońskiego: moyamoya, czyli „mgiełka” lub „dym”.

Choroba Moyamoya
Choroba MoyamoyaSchemat naczyń mózgowych

Charakterystyczne cechy Moyamoya

Historia naturalna choroby Moyamoya polega na powolnym, postępującym zwężaniu lub zamykaniu światła tętnicy szyjnej wewnętrznej i jej głównych gałęzi w obrębie podstawy mózgu, co stopniowo upośledza dopływ krwi do struktur mózgowych. W odpowiedzi organizm wytwarza sieć drobnych naczyń obocznych, które częściowo kompensują niedokrwienie, jednak są one kruche i podatne na pękanie. U dzieci choroba najczęściej manifestuje się nawracającymi przejściowymi napadami niedokrwiennymi (TIA) lub udarami niedokrwiennymi, prowadzącymi do stopniowego narastania deficytów neurologicznych i zaburzeń funkcji poznawczych. U dorosłych, oprócz objawów niedokrwienia, częściej dochodzi do krwotoków śródmózgowych lub podpajęczynówkowych z naczyń obocznych. Bez leczenia proces chorobowy zwykle postępuje, powodując pogarszanie się stanu neurologicznego, a w wielu przypadkach prowadzi do trwałej niepełnosprawności.

Czy choroba Moyamoya jest dziedziczna?

Choroba Moyamoya może występować w formie sporadycznej lub rodzinnej.

Postać sporadyczna, częstsza w populacjach europejskich i północnoamerykańskich, nie wykazuje wyraźnego rodzinnego występowania i jej etiologia pozostaje nie w pełni poznana, choć może wiązać się z czynnikami środowiskowymi lub współistniejącymi schorzeniami, takimi jak choroby tkanki łącznej, zespół Downa czy choroba Gravesa-Basedowa.

Postać rodzinna, znacznie częściej spotykana w Japonii i Korei, występuje u nawet 15% pacjentów w Japonii, którzy mają krewnych z rozpoznaniem tej choroby. Najczęściej związana jest z mutacją w genie RNF213 na chromosomie 17q25.3, choć opisywano także inne geny, takie jak ACTA2, GUCY1A3 czy BRCC3. Dziedziczenie ma zwykle charakter autosomalny dominujący z niepełną penetracją, co oznacza, że odziedziczenie wadliwego genu nie zawsze prowadzi do rozwoju choroby, a jej ujawnienie się może nastąpić w różnym wieku i z różnym nasileniem. W przypadku rozpoznania Moyamoya w rodzinie zaleca się rozważenie badań obrazowych (MRI/MRA) u krewnych pierwszego stopnia, a w wybranych sytuacjach także testów genetycznych, które mogą potwierdzić rodzinną postać choroby.

Objawy choroby Moyamoya

Objawy choroby Moyamoya różnią się w zależności od wieku pacjenta, co jest związane z mechanizmami kompensacyjnymi krążenia mózgowego oraz dominującym typem incydentów naczyniowych.

U dzieci najczęściej występują nawracające przemijające ataki niedokrwienne (TIA), które mogą być prowokowane przez wysiłek fizyczny, hiperwentylację czy gorączkę. W wielu przypadkach dochodzi również do udarów niedokrwiennych, często w obszarach zaopatrywanych przez tętnicę środkową mózgu, a także do napadów padaczkowych. Nierzadko obserwuje się opóźnienie rozwoju psychoruchowego, trudności w nauce, a u niektórych dzieci: zaburzenia zachowania wynikające z przewlekłego niedokrwienia mózgu.

U dorosłych obraz kliniczny często dominuje krwotok mózgowy, który może występować w postaci wylewu do komór mózgu, krwotoku śródmózgowego lub podpajęczynówkowego, zwykle w wyniku pęknięcia kruchych naczyń obocznych. W tej grupie pacjentów mogą pojawiać się także bóle głowy, objawy niedokrwienia mózgu (np. przejściowe lub trwałe zaburzenia mowy, osłabienie lub porażenie kończyn, zaburzenia równowagi, zawroty głowy) oraz postępujące pogorszenie funkcji poznawczych.

W obydwu grupach wiekowych możliwe jest współistnienie objawów przewlekłego niedokrwienia z incydentami krwotocznymi, co dodatkowo komplikuje przebieg choroby i wymaga indywidualnego podejścia terapeutycznego.

Jak diagnozuje się Moyamoya?

Rozpoznanie choroby Moyamoya opiera się przede wszystkim na badaniach obrazowych, z których najważniejsze jest cyfrowa angiografia mózgowa (Digital Subtraction Angiography - DSA).

MRI z angiografią metodą rezonansu magnetycznego (MRA) to podstawowe, nieinwazyjne badanie, które pozwala zobrazować zwężenie tętnic szyjnych wewnętrznych oraz ich głównych gałęzi. Pozwala na postawienie podejrzenia choroby.

DSA jest uznawana za złoty standard diagnostyczny. Umożliwia bardzo dokładne zobrazowanie anatomii naczyń mózgowych, ocenę umiejscowienia i stopnia zwężeń oraz szczegółowe uwidocznienie sieci naczyń obocznych o wyglądzie przypominającym „dym”: cechę patognomoniczną choroby Moyamoya. DSA pozwala również na dynamiczną ocenę przepływu krwi w czasie rzeczywistym.

Angiografia w chorobie MoyamoyaNagranie · 0:36

MRI perfuzyjny oraz CT perfuzyjny to badania obrazowe pozwalające ocenić przepływ krwi w różnych obszarach mózgu. U pacjentów z chorobą Moyamoya umożliwiają one wykrycie regionów o zmniejszonej perfuzji oraz ocenę skuteczności krążenia obocznego. Szczególnym wariantem jest badanie z acetazolamidem (DIAMOX), które stanowi metodę funkcjonalnej oceny rezerwy naczyniowej mózgu: polega na farmakologicznym rozszerzeniu naczyń za pomocą acetazolamidu i sprawdzeniu, czy mózg jest w stanie zwiększyć przepływ krwi w odpowiedzi na ten acetazolamid. Brak odpowiedniej reakcji wskazuje na wyczerpanie rezerwy krążenia i większe ryzyko niedokrwienia. Badania te są szerzej dostępne, mniej inwazyjne i pozwalają równocześnie ocenić anatomię oraz perfuzję.

SPECT (tomografia emisyjna pojedynczego fotonu) lub PET (pozytonowa tomografia emisyjna) służą do oceny regionalnego przepływu mózgowego i rezerwy krążenia. Umożliwiają one wykrycie obszarów o obniżonym przepływie krwi, które mogą być zagrożone niedokrwieniem, nawet jeśli w badaniach morfologicznych (MRI, DSA) nie stwierdza się wyraźnych zmian: badania te są rzadziej dostępne.

Co to jest rezerwa naczyniowa?

To zdolność naczyń mózgowych do rozszerzania się w celu zwiększenia przepływu krwi, gdy mózg tego potrzebuje: np. podczas wysiłku umysłowego, stresu, czy w sytuacjach niedotlenienia.

U osób z chorobą Moyamoya ta zdolność może być poważnie ograniczona, co zwiększa ryzyko udaru.

Jak działa acetazolamid?

Acetazolamid (Diamox) rozszerza naczynia mózgowe. Podanie go podczas badania pozwala ocenić, czy dopływ krwi do mózgu może się zwiększyć, czyli czy zachowana jest rezerwa naczyniowa.

Jeśli u danej osoby przepływ krwi wzrasta po podaniu acetazolamidu, oznacza to, że rezerwa naczyniowa jest zachowana.

Brak wzrostu lub spadek przepływu po podaniu acetazolamidu może wskazywać na upośledzoną rezerwę naczyniową. Wynik ocenia się razem z objawami i pozostałymi badaniami podczas kwalifikacji do leczenia.

Jak działa perfuzyjny rezonans magnetyczny?

Istnieją dwa główne typy badania perfuzyjnego MRI:

  • DSC-MRI (Dynamic Susceptibility Contrast): z podaniem kontrastu (gadolinu),
  • ASL-MRI (Arterial Spin Labeling): bez kontrastu, wykorzystuje znakowanie cząsteczek wody w krwi pacjenta.

W obu przypadkach komputer tworzy kolorowe mapy perfuzji, obrazujące:

ParametrZnaczenie
CBF : cerebral blood flowPrzepływ krwi przez tkankę mózgową
CBV : cerebral blood volumeObjętość krwi w danym regionie mózgu
MTT : mean transit timeŚredni czas przepływu krwi przez naczynia
TTP : time to peakCzas do osiągnięcia maksymalnego przepływu

Rola acetazolamidu

W badaniu z próbą acetazolamidową porównuje się perfuzję przed podaniem leku i po jego podaniu. Protokół oraz kolejność etapów badania ustala ośrodek wykonujący diagnostykę.

Jak interpretować wyniki?

Zwiększenie przepływu po acetazolamidzie: dobra rezerwa naczyniowa.

Brak wzrostu lub spadek przepływu wskazuje na zaburzoną rezerwę naczyniową. Jest jedną z informacji uwzględnianych podczas kwalifikacji do zabiegu.

Dlaczego MRI perfuzyjne z acetazolamidem jest przydatne w Moyamoya?

  • Pozwala wcześnie wykryć ryzyko udaru, zanim pojawią się objawy kliniczne.
  • Identyfikuje pacjentów, którzy mogą najbardziej skorzystać z zabiegu.
  • Pomaga spersonalizować strategię leczenia (np. wybór między chirurgią bezpośrednią a pośrednią).
  • Umożliwia kontrolę skuteczności operacji: np. poprawę perfuzji po bypassie.

Zalety MR perfuzyjnego:

  • Brak promieniowania jonizującego (bezpieczne, szczególnie u dzieci),
  • Wysoka rozdzielczość przestrzenna,
  • Możliwość wykonania badania bez użycia kontrastu (ASL),
  • Czułość porównywalna z PET/SPECT w doświadczonych ośrodkach,
  • Idealne do długoterminowego monitorowania.

Ograniczenia i środki ostrożności

  • MR z gadolinem wymaga dobrej funkcji nerek.
  • Acetazolamid może powodować przejściowe objawy (zawroty głowy, mrowienie, ból głowy).
  • MRI nie może być wykonane u pacjentów z niektórymi metalowymi implantami.
  • ASL MRI ma niższą rozdzielczość i może być mniej dokładne w bardzo małych zmianach.

Leczenie: kiedy i jak?

Choroba Moyamoya nie może być leczona farmakologicznie: nie ma leku, który przywróci drożność zwężonych tętnic. Leczenie chirurgiczne jest jedyną skuteczną formą terapii, której celem jest poprawa dopływu krwi do mózgu i zapobieganie udarom.

Leczenie choroby Moyamoya koncentruje się na chirurgicznym przywróceniu prawidłowego ukrwienia mózgu. Operacje mają na celu zapobieganie udarom niedokrwiennym i poprawę jakości życia pacjentów.

Chirurgia bezpośrednia polega na stworzeniu natychmiastowego połączenia pomiędzy zdrową tętnicą powierzchowną (gałęzią tętnicy szyjnej zewnętrznej) a tętnicą mózgową (gałęzią tętnicy szyjnej wewnętrznej), najczęściej przez zespolenie tętnicy skroniowej powierzchownej z gałęzią tętnicy mózgowej środkowej (superficial temporal artery: middle cerebral artery bypass - STA-MCA bypass). Dzięki temu krew omija zwężony odcinek i od razu zwiększa przepływ w niedokrwionym obszarze mózgu.

Angiografia ICG zespolenia
Angiografia ICG zespoleniaObraz śródoperacyjny · ujęcie 1

Chirurgia pośrednia to technika, w której przeszczepia się do wnętrza czaszki tkanki dobrze unaczynione, takie jak opona twarda, mięsień skroniowy czy okostna, umieszczając je w bezpośrednim kontakcie z powierzchnią mózgu. Z czasem, w ciągu tygodni lub miesięcy, z tych tkanek wyrastają nowe naczynia krwionośne, które poprawiają krążenie oboczne.

Metoda bezpośrednia preferowana jest u dorosłych a metoda pośrednia u dzieci. Bypass może znacząco zmniejszyć ryzyko kolejnych udarów i poprawić funkcje neurologiczne, jednak jest to zabieg wymagający dużego doświadczenia mikrochirurgicznego i wiąże się z ryzykiem powikłań, takich jak krwawienie, zakrzepica zespoleń czy udar okołooperacyjny.

Metody łączone integrują elementy obu powyższych strategii, zapewniając natychmiastową poprawę przepływu krwi dzięki zespoleniu oraz długoterminowe wzmocnienie ukrwienia poprzez stymulację angiogenezy.

Decyzja o wyborze techniki zależy od wieku pacjenta, stopnia zaawansowania choroby, lokalizacji zwężeń, doświadczenia zespołu neurochirurgicznego oraz dostępności odpowiedniego unaczynienia do zespolenia. Po operacji konieczna jest długoterminowa obserwacja kliniczna i kontrolne badania obrazowe w celu oceny skuteczności leczenia i wczesnego wykrycia ewentualnych powikłań.

Angiografia ICG zespolenia
Angiografia ICG zespoleniaObraz śródoperacyjny · ujęcie 2

Kiedy operować?

Zabieg rewaskularyzacji, taki jak STA–MCA bypass, może być zalecany w dwóch głównych sytuacjach klinicznych.

Po udarze mózgu lub TIA należy ocenić wskazania do rewaskularyzacji. Termin zabiegu ustala się indywidualnie, uwzględniając stan pacjenta, wyniki obrazowania oraz ryzyko kolejnego incydentu i powikłań okołooperacyjnych.

Druga to interwencja profilaktyczna (stosowana u osób, u których badania obrazowe wykazały zaburzenia perfuzji oraz wyczerpanie rezerwy krążenia) niewydolność hemodynamiczną, nawet jeśli pacjent nie ma jeszcze objawów. W tym scenariuszu celem zabiegu jest zapobieganie udarowi poprzez wcześniejsze wytworzenie nowego, wydajnego połączenia naczyniowego, zanim dojdzie do nieodwracalnego uszkodzenia tkanki mózgowej.

Ryzyko i skuteczność

Skuteczność:

Bypassy stosowane w leczeniu choroby Moyamoya cechują się wysoką skutecznością: liczne badania potwierdzają, że znacząco redukują częstość występowania udarów oraz przemijających ataków niedokrwiennych (TIA). U dzieci zabieg ten może dodatkowo sprzyjać cofnięciu się części opóźnień rozwojowych.

Ryzyko:

Mimo wysokiej skuteczności operacja wiąże się z ryzykiem powikłań, takich jak:

  • udar mózgu (wczesny lub późny),
  • krwawienie w miejscu zespolenia,
  • infekcja,
  • zakrzepica przeszczepu,
  • drgawki pooperacyjne.

W doświadczonych rękach neurochirurga naczyniowego ryzyko tych komplikacji jest jednak stosunkowo niskie: w dobrze wyselekcjonowanych przypadkach często poniżej 5%.

Co dalej po operacji?

Po operacji pacjent wymaga ścisłego monitorowania stanu zdrowia, w tym oceny przepływu krwi w mózgu za pomocą badań takich jak USG, MRI i DSA. Pierwsze badanie DSA wykonywane jest po 6 miesiącach od zabiegu.

Istotnym elementem jest również rehabilitacja neurologiczna, mająca na celu przywrócenie lub poprawę funkcji ruchowych i poznawczych.

Należy unikać czynników mogących obniżyć ciśnienie perfuzyjne mózgu, takich jak:

  • odwodnienie,
  • niedociśnienie tętnicze.

Konieczne są także regularne wizyty kontrolne u neurochirurga. W większości przypadków pacjenci po rekonwalescencji mogą wrócić do codziennych aktywności (nauki, pracy oraz życia społecznego) z minimalnymi ograniczeniami.

Rokowania i życie po zabiegu

Po skutecznym zabiegu wielu pacjentów odczuwa znaczną poprawę stanu neurologicznego, w tym zmniejszenie częstości występowania przemijających ataków niedokrwiennych (TIA) oraz udarów mózgu.

U dzieci często obserwuje się także nadrabianie opóźnień w rozwoju psychoruchowym. Mimo dobrych wyników leczenia choroba Moyamoya wymaga jednak stałej kontroli przez całe życie, ponieważ możliwa jest jej progresja: zarówno po przeciwnej stronie mózgu, jak i w obrębie naczyń poddanych wcześniejszemu zabiegowi.

Co, jeśli zdecyduję się na brak leczenia?

Rezygnacja z leczenia chirurgicznego w chorobie Moyamoya wiąże się z utrzymującym się, a często rosnącym ryzykiem udaru mózgu lub TIA, zarówno z powodu niedokrwienia, jak i krwotoku. Choroba ma charakter postępujący, co oznacza, że zwężenie naczyń oraz upośledzenie krążenia mózgowego mogą się z czasem pogłębiać. U dzieci konsekwencje braku leczenia mogą obejmować poważne deficyty neurologiczne i trwałe opóźnienia rozwojowe, a u dorosłych: narastające problemy poznawcze i ryzyko ciężkich udarów. Decyzja o niepodejmowaniu leczenia powinna być poprzedzona szczegółową oceną stanu klinicznego i badań obrazowych oraz konsultacją w ośrodku mającym doświadczenie w leczeniu tej choroby.

Co przygotować na wizytę?

Przygotuj pełne obrazy i opisy badań naczyń oraz badań perfuzji, jeśli były wykonywane. Dołącz dokumentację przebytych udarów i wcześniejszych operacji.

Zanotuj czas i przebieg przemijających objawów oraz listę przyjmowanych leków. Na konsultacji będzie można omówić wyniki, możliwości leczenia i plan kontroli.

Umów wizytę

Najczęstsze pytania

Czy Moyamoya jest tym samym co miażdżyca?

Nie. Obie choroby mogą powodować zwężenia tętnic, ale ich mechanizm i zasady leczenia są różne. Dlatego tak ważne jest ustalenie przyczyny zmian.

Po co bada się rezerwę naczyniową?

Badanie pomaga ocenić, czy mózg ma możliwość zwiększenia dopływu krwi wtedy, gdy jest to potrzebne. To jedna z informacji przydatnych przy planowaniu leczenia.

Jakie badania pomagają rozpoznać Moyamoya?

W opisie diagnostyki uwzględniono rezonans magnetyczny z angiografią MR oraz cyfrową angiografię mózgową (DSA).

Czym jest rezerwa naczyniowa?

To zdolność naczyń mózgowych do zwiększenia przepływu krwi, gdy mózg potrzebuje jej więcej. W Moyamoya może być ograniczona.

Jaki jest cel zabiegu rewaskularyzacji?

Celem jest poprawa dopływu krwi do mózgu. Wskazania do operacji ocenia się indywidualnie na podstawie stanu pacjenta i badań.

Masz pytanie?

Napisz w sprawie konsultacji lub organizacji leczenia.

Umów konsultację neurochirurgiczną

Wybierz termin wizyty w gabinecie w Łodzi. Rezerwacja odbywa się przez ZnanyLekarz.

Konsultacje stacjonarne

Gabinet w Łodzi

Shopping Basket